Pareltjes in de herfst


Pareltjes in de Herfst…

Heb jij ze ook al opgemerkt? De honderden zaadjes die momenteel liggen te wachten tot iemand ze met de handen van de planten plukt, of als parapluutjes worden meegevoerd, mee met de vlagen van de wind. En ook al zijn er hier en daar nog wat bloemhoofdjes zichtbaar, toch is de tijd weer aangebroken waarin de kracht van een plant zich gaat terug trekken naar de wortel, de ‘roots’ van de plant, soms erg diep verborgen onder de aarde.


Herfst is dan ook het ideale tijdstip bij uitstek om wortels te gaan verzamelen van bijvoorbeeld Echte heemst (Althaea officinalis) of Griekse Alant (Inula helenium). Maar je hebt vast en zeker tijdens één van je wandelingen al opgemerkt dat de Herfst kleurt. Niet enkel door het verkleuren van de bladeren aan de bomen, maar ook door de verscheidenheid aan vruchten die volop aanwezig zijn.


Vruchten waarvan vogels naar hartenlust snoepen zonder dat ze eerst even op speurtocht moeten in één of ander kruidenboek. Maar dankbaar gebruik maken van hetgeen hun zintuigen te vertellen hebben of ze een bepaalde vrucht kunnen eten of niet.

Voor ons als mens ligt dit enigszins anders. Want ook al vertrouwen wij misschien op onze zintuigen, een besje of vrucht dat er misschien zéér aanlokkelijk uitziet van kleur, is daarom voor de mens niet altijd eetbaar, zoals bijvoorbeeld de rode besjes van Bitterzoet (Solanum dulcamara), een plant uit de Nachtschadefamilie. Zou je de besjes eten dan smaken deze eerst zoet en daarna bitter, en vandaar ook de benaming . Maar vergis je niet want de besjes zijn giftig voor de mens, eetbaar voor de vogels. Die op hun beurt dan ook zorgen voor de verspreiding van deze plant.


Meer lezen over de geneeskrachtige werking van Bitterzoet: https://mens-en-gezondheid.infonu.nl/natuurgeneeswijze/123440-de-geneeskracht-van-bitterzoet.html

Maar om jullie een beetje op weg te helpen kan je hieronder alvast enkele pareltjes uit de Herfst terugvinden.

Foto: Cindy Bex
Foto: Cindy Bex

Eénstijlige- en tweestijlige meidoorn - Crataegus monogyna/ laevigata


Engels: Hawthorn, Maythorn,...

Frans: Aubépine à une style/ Aubépine à deux styles

Duits: Weissdorn, Hagedorn, Heckendorn,...


Familie: Rosaceae of Rozenfamilie





Uiterlijke kenmerken:

  • bladverliezende en winterharde doornige heester of kleine boom die in de periode september tot oktober glanzend oranjerode bessen of vruchten oplevert (niet giftig)

  • 2 variëteiten met dezelfde eigenschappen waarvan de meest voorkomende de éénstijlige meidoorn is (één stijl per bloem, één zaad per bes) en diep gelobd blad heeft. De tweestijlige meidoorn draagt dan weer weinig doornen, heeft 2 tot 3 stijlen in de bloem en 2 tot 3 zaden per bes. Hiernaast heeft tweestijlige meidoorn ondiep gelobd blad.

  • beide variëteiten staan vaak ook in elkaars buurt en hebben de eigenschap om snel met elkaar te kruisen.

  • bloeiperiode: mei tot juni

Als eetbare plant:

  • gebruik van de vrucht, blad en bloemen

  • de jonge blaadjes en de knoppen werden vroeger door plattelandskinderen gekauwd bij honger, vandaar ook de benaming 'boterhammen met kaas'. Een gekend gebruik in onze tijden is het gebruik van jonge blaadjes en groene bladknoppen in salades en kruidenkaas. Van de groene bladknoppen zegt men wel eens dat de smaak vergelijkbaar is met noten. En als je eens even zonder groene theeblaadjes zit, weet dan dat je de jonge en gedroogde blaadjes van de meidoorn ook kan gebruiken ter vervanging van je groene thee

  • de bloemetjes kan je in de bloeiperiode (mei-juni) zo van de struiken plukken en proeven. Maar pas op, want sommige bronnen vermelden dat de bloemetjes naar rottend vlees of niet verse vis ruiken. Maar dit heb ik alleszins nog niet kunnen merken. Verder worden de bloemetjes nog verwerkt in siroop en pudding. En kan je ze natuurlijk ook gebruiken in je kruidenthee

  • de bessen kan je gebruiken in gelei of jam, in ketchup, in wijn, in likeur,... Rauw zijn ze net als de lijsterbessen niet echt lekker, en hebben ze eerder een meelachtige smaak

Als geneeskrachtige plant:

  • gebruik van de vrucht, de bloeiende toppen en het blad; de best werkzame bereidingen worden verkregen op basis van de 3 gebruikte delen, wat betekent dat er op verschillende tijdstippen zal geoogst worden

  • gekend als een harttonicum en geeft eigenlijk een verbeterde pompwerking van het hart met als gevolg een verbeterde toevoer van bloed naar en van het hart weg, en dit zonder een toegenomen behoefte aan zuurstof

  • bloedvatverwijdend waardoor de bloeddoorstroming binnen de bloedvaten beter kan verlopen, met als gevolg een bloeddrukverlagend effect

  • kan ingezet worden bij nerveuze hartklachten zonder onderliggende aandoeningen

  • bij slaapstoornissen door stress, spanningen, menopauze; veelvuldig wakker worden

Enkele toepassingen:

  • een meidoorninfuus (thee) van de bloesem kan toegepast worden bij nerveuze hartklachten, angst en slapeloosheid

  • een meidoorninfuus (thee) van de bessen kan dan weer toegepast worden bij diarree, aangezien er in de bessen stoffen voorkomen (tannines) die een samentrekkende werking veroorzaken.

  • een hartversterkend wijntje verkrijg je door 80 gr gekneusde bessen te overgieten met 0,7 l Spaanse wijn of een ander rood wijntje dat je lekker vind. Laat dit 2 weken macereren (trekken). Hierna even de bessen uit je goedje zeven en je hartelijk wijntje is klaar voor gebruik.

Niet gebruiken:

  • in combinatie met andere bloeddrukverlagende medicijnen (versterkende werking)

  • evenals in combinatie met digitalispreparaten (geneesmiddelen op basis van Vingerhoedskruid)een meidoorninfuus (thee) van de bloesem kan toegepast worden bij nerveuze hartklachten, angst en slapeloosheid

  • een meidoorninfuus (thee) van de bessen kan dan weer toegepast worden bij diarree, aangezien er in de bessen stoffen voorkomen (tanninen) die een samentrekkende werking veroorzaken.

  • een hartversterkend wijntje verkrijg je door 80 gr gekneusde bessen te overgieten met 0,7 l Spaanse wijn of een ander rood wijntje dat je lekker vind. Laat dit 2 weken macereren (trekken). Hierna even de bessen uit je goedje zeven en je hartelijk wijntje is klaar voor gebruik.


Foto: Cindy Bex

Gelderse roos - Viburnum opulus L.


Engels: Cramp bark, Guelder rose,...

Frans: Viorne obier, Obier de l'europe, Sureau d'eau

Duits: Gemeiner Schneeball, Glasbeere,...


Familie: Caprifoliaceae of Kamperfoeliefamilie





Uiterlijke kenmerken:

  • hiervoor verwijs ik graag even door naar https://waarnemingen.be/species/7633, aangezien er van deze plant nog 2 soorten zijn die er erg op gelijken.

  • De bloemen zijn wit en staan in een losse, onbehaarde, lang gesteelde, eindelingse, schermvormige pluim. Van de bloeiwijze zijn de binnenste bloemen klein, regelmatig, geelwit, 5-spletig, de buitenste zijn groter, stralend, 5-delig, wit, met ongelijke slippen en zijn onvruchtbaar. Er zijn 3 groene, zittende stempels. En de bloemen ruiken enigszins naar de meidoorn (Crataegus sp.)

  • De rijpe vrucht (voor mensen giftig!) is scharlakenrood, bolrond, sappig. De kernen zijn hartvormige, steenharde nootjes.

  • bloeiperiode: mei tot juni

  • vruchten: vanaf augustus

Als eetbare plant:

  • gebruik van de vruchten als gekookte bessen. De rauwe bessen kunnen braken en diarree veroorzaken

  • in Anglosaksische landen worden vooral gekookte bessen verwerkt tot gelei of sausen ter vervanging van cranberries (veenbessen)

Als geneeskrachtige plant:

  • gebruik van de schors van de stam (hou er rekening mee niet teveel schors ineens te verwijderen om te voorkomen dat de boom sterft)

  • kan o.a. worden toegepast bij nerveuze maag- en darmkrampen, spastisch colon, krampen van de galwegen, skeletspierkrampen en krampen (door spanningen, door artritis). De Engelstalige benaming 'Cramp bark' verwijst ook naar de krampwerende werking van dit kruid

  • en zo kan dit kruid ook worden toegepast bij pijnlijke menstruatie, blaaskrampen, krampen van de urinewegen,...

  • maar er zijn andere kruiden die wat betreft krampen misschien wel beter gekend zijn, net iets intenser werken naar de klanchten en makkelijker toe te passen zijn zonder dat je hiervoor de schors van een boom nodig hebt. En dan denk ik bijvoorbeeld aan Echte kamille (Matricaria recutita) of Citroenmelisse (Melissa officinalis)

Niet gebruiken:

  • bij lage bloeddruk

  • tijdens zwangerschap en borstvoeding

Toepassing: Gelderse roos gelei

Voor ½ kilo aan gelei heeft men nodig:

  • 225 gram rijpe Gelderse Roos-bessen

  • de geraspte schil van ½ onbespoten sinaasappel

  • 1 glas water

  • 225 gram rietsuiker

Verzamel de bessen in de morgen na een droge nacht. Gebruik alleen de stevige bessen, gooi alle gekneusde en zachte weg op een plek waar vogels er van kunnen eten. Zet een roestvrijstalen pan met het glas water, de sinaasappelrasp en de Gelderse Roos-bessen op.

Breng alles aan de kook en laat zeker 15 tot 30 minuten zachtjes sudderen.

Roer van tijd tot tijd met een houten pollepel , de bessen zullen in die tijd openbarsten.

Passeer de vruchtenpulp door een roerzeef of iets vergelijkbaars. Meng de puree met de suiker.

Breng het al roerend aan de kook, zodat de suiker helemaal opgelost wordt. Laat alles doorkoken totdat aan de zijkant van de pan kleine belletjes komen. Giet de gelei in een of twee goed schoongemaakte jampotten.

Sluit de potten en laat ze op een houten plank afkoelen. Draai de potten tijdens het afkoelen na 5 minuten om. En laat ze ongeveer 10 minuten op het deksel staan. Laat de potten vervolgens volledig afkoelen. Vergeet geen etiket op de Gelderse Roos-gelei te plakken.



Foto: Cindy Bex

Sleedoorn - Prunus spinosa L.

Engels: Blackthorn, Sloetree

Frans: Prunellier, Epine noire, Epinette

Duits: Schlehdorn, Schlehe, Schwarzdorn, Heckendorn


Familie: Rosaceae of Rozenfamilie







Uiterlijke kenmerken:

  • dicht vertakte inheemse struik

  • bast rond de sterkere takken en de stam zwartbruin tot zwart

  • blad elleptisch tot omgekeerd eivormig, fijn gezaagd tot gekarteld, hier en daar kort behaard

  • bovenzijde mat donkergroen, rimpelig

  • bloesem zuiverwit met talrijke stuifmeeldraden

  • steenvrucht is kogelrond, eerst blauwig groen, op het laatst blauwzwart, sterk berijpt

  • bloeiperiode: april tot mei

  • zaad: vanaf september tot november

Als eetbare plant:

  • de bessen, verzameld na de eerste vorstnachten.

  • het groenige vruchtvlees is zeer rijk aan looistoffen (taninnes). Het lekkere aroma van de sleedoornvruchten komt dan ook pas vrij wanneer de looistoffen een chemische verbinding hebben aangegaan, waarbij de vorstnachten nodig zijn om de smaak milder te maken

  • toch nu al liever sleedoornbessen plukken? Dat kan, maar dan stop je ze in de diepvriezer om de vorstnachten na te bootsen

  • rijpe, vooraf bevroren sleedoornvruchten worden gebruikt in brandewijn, als sap en als wilde-bessencompote.

  • goed te combineren met banaan, ananas en peer

Als geneeskrachtige plant:

  • bloemen en de vruchten (bessen)

  • de sleedoornbloemen hebben een veilige en zachte laxerende werking. En worden vooral ingezet bij kinderen met constipatie of maagklachten

  • in de volksgeneeskunde schrijft men aan sleedoornbloemen ook urinedrijvende en bloedzuiverende eigenschappen toe, net als gebruiken bij vermoeidheid, huidaandoeningen zoals acné en steenpuisten, en bij verkoudheden

  • de sleedoornvruchten hebben eerder matige samentrekkende eigenschappen (looistoffen) en zouden dan ook nuttig zijn bij diarree, lichte maagklachten en ondersteunend/aanvullend kunnen werken bij blaas-en urinewegontstekingen

  • het sap kan eveneens omwille van de samentrekkende eigenschappen worden toegepast als een gorgelmiddel bij milde ontstekingen van tandvlees en mondslijmvlies

  • de vrucht bevat ook vitamine c en er worden dan ook aansterkende eigenschappen toegeschreven bij vermoeidheid en gedurende de groei

Toepassing: Sleedoornvuur

  • 500 g rijpe sleedoornvruchten (eerst ingevroren) of geplukt na de eerste nachtvorst

  • 1 l rode wijn

  • 1 l jenever of wodka

  • 4 eetlepels witte of bruine rum

  • 400 g suiker

  • 1 theelepel vanillesuiker

  • 1 theelepel citroensap

Plet de vruchten na ze te hebben gewassen met een houten lepel.

Bedek met water, kook even en laat afkoelen.

Giet er de rode wijn over en laat circa 8 dagen in het donker trekken.

Zeef de vloeistof, doe er de (vanille) suiker bij en verhit kort. 

Voeg na afkoeling de wodka/jenever toe.



Foto: Cindy Bex

Zomereik - Quercus robur L.

Engels: Common oak, English oak, British oak,...

Frans: Chêne commun, Chêne, Gravelier,...

Duits: Stieleiche, Eiche


Familie: Fagaceae of napjesdragersfamilie






Uiterlijke kenmerken:

  • bladverliezende, winterharde en inheemse loofboom

  • brede, onregelmatige kroon met zware en dicht bebladerde takken

  • de stam heeft eerst een gladde, grijsbruine bast, die later zwart wordt en diepe, hoekige spleten vertoont